Litwini w znaczeniu historycznym

Litwini w znaczeniu historycznym
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

To jest najnowsza wersja przejrzana, która została oznaczona 25 paź 2010.

Skocz do: nawigacji, szukaj

Rozumienie terminu litewski bądź Litwin jest ze względu na skomplikowane dzieje Litwy i Wielkiego Księstwa Litewskiego bardzo niejednoznaczne i można stwierdzić, że ma różny sens w zależności od kontekstu historycznego. Można wyróżnić cztery zasadnicze znaczenia tego terminu.
Spis treści
[ukryj]

* 1 Znaczenie terminu „Litwin” do XIII wieku
* 2 Zmiana znaczenia terminu „litewski” w XIV-XVI wieku
* 3 Nowy sens przynależności określanej mianem „litewska” w latach 1569-1864
* 4 Narodziny narodowości nowolitewskiej
* 5 Krajowcy i federaliści
* 6 Nieporozumienia
* 7 Literatura przedmiotu

Znaczenie terminu „Litwin” do XIII wieku [edytuj]

Litewskość oznaczała wówczas przynależność do Litwinów – narodu bałtyjskiego zamieszkującego obszar Auksztoty i późniejszej Rusi Czarnej spokrewnionego blisko z bałtyjskimi Żmudzinami zamieszkującymi Żmudź. Nazwa „Litwini” bywała wówczas terminem odnoszącym się nie tylko do Litwinów właściwych z Auksztoty i Rusi Czarnej, ale również rozszerzano jej znaczenie na Żmudzinów, pomimo pewnych różnic dialektologicznych pomiędzy obydwiema tymi grupami etnicznymi.
Zmiana znaczenia terminu „litewski” w XIV-XVI wieku [edytuj]

W okresie tym Wielkie Księstwo Litewskie wchłonęło ogromne obszary ziem ruskich o znacznie wyższym poziomie kultury niż ten panujący na Litwie właściwej (Żmudź i Auksztota). Efektem tych podbojów była całkowita rutenizacja kulturalna litewskiej warstwy feudalnej. Znajomość języka litewskiego wraz z dialektem żmudzkim zanikła w niej. Litewskie rody książęce posługiwały się językiem ruskiem, wiele z nich przyjęło wyznanie prawosławne, a wszystkie uległy asymilacji na rzecz rusko-prawosławnej obyczajowości. Termin „litewski” w owym okresie oznacza właściwie litewski and ruski(starobiałoruski, staroukraiński). Wprawdzie Jagiełło podczas chrztu Litwy próbował dokonać rozdziału pomiędzy rdzennymi Litwinami a ludnością ruską, ponieważ jedynie tym pierwszym nakazywał przyjąć chrzest w obrządku rzymskim. Zabiegi te spełzły na niczym, gdyż rody ruskiego pochodzenia wynajdywały sobie litewskich, fikcyjnych antenatów i dzięki swego rodzaju do nich adopcji uzyskiwały status rdzennych feudałów litewskich, co skutkowało zezwoleniem monarchy na porzucenie prawosławia i ich przejściem na katolicyzm. Przywileje nadane w 1434 roku przez Zygmunta Korybutowicza oraz w 1447 roku przez Kazimierza Jagiellończyka zrównywały w prawach bojarstwo katolickie i prawosławne. W ten sposób rosła liczebnie warstwa katolickich bojarów, którzy niewiele różnili się pod względem cywilizacyjnym od bojarów prawosławnych i pozostawali pomimo wyznania rzymskiego przynajmniej do końca XV wieku obyczajowo i językowo ruscy. Należy jednak zaznaczyć,że ruska kultura i obyczajowość splotły się pośród warstwy feudalnej Wielkiego Księstwa w sposób nierozerwalny z odrębną „litewską” świadomością państwową tzn. tamtejsi feudałowie mimo asymilacji na rzecz ruskiej kultury czuli się sługami i członkami Wielkiego Księstwa Litewskiego. Można więc stwierdzić, że w tym okresie mieszkańcy Wielkiego Księstwa Litewskiego byli i czuli się Litwinami (świadomość państwowa i jako tzw. naród polityczny) natomiast w sensie narodowości i kultury można ich w pewnym sensie uważać za przodków nie tylko współczesnych Litwinów, ale i współczesnych Białorusinów oraz Ukraińców (świadomość kultury, języka, często pochodzenia).
Nowy sens przynależności określanej mianem „litewska” w latach 1569-1864 [edytuj]

Daty graniczne tego okresu wyznaczają moment zawarcia Unii Lubelskiej oraz postęp procesu uwłaszczeniowego chłopstwa w Imperium Rosyjskim po Powstaniu Styczniowym.Ważną datą jest również moment zawarcia Unii Brzeskiej w roku 1596 roku. W okresie tym termin „litewski” oznacza „polski” z tym jednak zastrzeżeniem, że była to polskość specyficzna, gdyż do 1791 roku stała na straży odrębności prawnej Wielkiego Księstwa Litewskiego, które rozumiano jako siostrzane, stowarzyszone nierozerwalnie z Koroną państwo, uważane tak za polskie (partycypacja w politycznej wspólnocie kulturowo-ustrojowej), jak i jednocześnie za litewskie (dla odróżnienia i ze względu na tradycję oraz ciągłość prawno-państwową nazywane „litewskim”) , nawiązujące do tradycji państwowej zarówno koronnej (Piastowie) jak i litewskiej (Giedyminowicze) oraz wspólnej (Jagiellonowie). Ludność szlachecka zarówno Korony jak i Wielkiego Księstwa posiadała podwójną świadomość narodową i państwową tzn. świadomość w węższym sensie związaną albo z Koroną, albo z Wielkim Księstwem Litewskim i świadomość w szerszym sensie związaną z całym państwem nazywanym Rzeczpospolitą Obojga Narodów, a od XVII-XVIII wieku coraz częściej nazywanym po prostu Rzeczpospolitą Polską. Dopiero Konstytucja 3 maja zniosła odrębności pomiędzy Koroną i Litwą i od tego momentu „litewski” oznacza „polski” w tym samym sensie co „mazowiecki”, „małopolski”. Wprawdzie po obaleniu tejże konstytucji powrócono do poprzedniego dualizmu koronno-litewskiego jednak sam fakt zespolenia obu członów w 1791 pozostawił trwałe piętno symboliczne w świadomości zarówno „Koroniarzy” jak i „Litwinów”. Systematyczna polonizacja językowa warstwy feudalnej i mieszczaństwa oraz umacnianie się więzów państwowych pomiędzy Koroną a Wielkim Księstwem doprowadziło w efekcie do wytworzenia się swego rodzaju nowego odcienia kultury i tożsamości polskiej w Europie wschodniej zwanej potocznie „litewską”. Powyższych dat granicznych (1569 oraz 1864) nie należy traktować w rygorystycznych kategoriach początku i końca pewnych okresów, ale raczej jako datę początkową i schyłkową pewnego, zmiennego w czasie procesu historycznego . Można więc skonstatować, że w tym okresie mieszkańcy Wielkiego Księstwa Litewskiego posiadali dwuszczeblową świadomość państwową (tzn. jako naród polityczny byli w pierwszym szczeblu swej świadomości Litwinami natomiast w szczeblu drugim uważali się za Polaków). Jeśli zaś idzie o ich poczucie narodowościowe związane z pochodzeniem, językiem, kulturą to było ono dwu- bądź trójszczeblowe. Litewskie, ruskie bądź polskie pochodzenie splatało się z dwujęzycznością polsko-ruską i jednoczesną partycypacją tych samych rodzin i ludzi w kulturach polskiej, litewskiej i ruskiej jako ich kulturach ojczystych. Świadomość polityczna wspólnoty w kulturze polskiej oraz specyficznym polskim systemie ustrojowym splatała się ze świadomością litewskich i ruskich tradycji państwowo-historycznych.
Narodziny narodowości nowolitewskiej [edytuj]

Znaczenie czwarte obejmuje okres po uwłaszczeniu chłopstwa w 1864 roku. W wyniku uwłaszczenia powstał wywodzący się ze żmudzkiego chłopstwa etniczny naród nowolitewski, Litwini, posługujący się językiem litewskim. Doszło na skutek tego procesu do konfliktu dwóch sposobów rozumienia terminu „litewski”. Tradycyjnie rozumiano „litewskość” jako odmianę szeroko pojętej polskości, Nowolitwini rozumieli natomiast „litewskość” w sposób przeciwstawny do sensu tradycyjnego jako cechę narodowościową bądź etniczno-językową. Nowolitwini nawiązywali do okresu historycznego sprzed pełnej rutenizacji Wielkiego Księstwa Litewskiego, kiedy język litewski wraz z żmudzkim jego dialektem nie został jeszcze całkowicie wyparty przez język ruski. Przejawem tego była specyficzna procedura lituanizacji w XX wieku nazwisk polskich w Republice Litewskiej. Nowolitewscy uczeni wychodzili z założenia, że polonizacja na Litwie nie byłaby możliwa bez uprzedniej białorutenizacji kraju. Dlatego przekształcając nazwiska polskie na ich litewskie odpowiedniki najpierw przekształcano je na białoruskie analogi by następnie formułę białoruską nazwiska przekształcić na jej poszukiwaną litewską formę „pierwotną”. Przykładem może być pospolite jeszcze w latach 20. XX wieku w rejonie Kowna polskie nazwisko Brzozowski. Po przekształceniu go na białoruski analog powstanie nazwisko -Bjarozauski. Z formy białoruskiej bezpośrednio otrzymuje się „litewską praformę” (wg. uczonych nowolitewskich) nazwiska Brazauskas.
Krajowcy i federaliści [edytuj]

Stosunkowo nieliczna grupa inteligencji polskojęzycznej bądź polskiej na Litwie wysuwała program kompromisu pomiędzy tradycyjnym a wspóczesnym znaczeniem pojęcia „Litwin”. Ludzie ci pragnęli połączyć świadomość narodową polską i użycie języka polskiego z świadomością państwową litewską, a niektórzy z programem lojalności wobec etnograficznego państwa nowolitewskiego. Byli to tak zwani krajowcy (Ludwik Abramowicz, Michał Römer, w mniejszym stopniu Stanisław Narutowicz).

Inna grupa inteligencji zwana federalistami uważała ponadto, że nowa Republika Litewska powinna wejść w związek federacyjny z Polską. Oba te kierunki polityczne nie znalazły większego poparcia ani wśród Nowolitwinów, którzy odnosili się do nich wrogo, ani wśród ludności polskiej, która w przytłaczającej większości optowała za przynależnością do Polski. Programy krajowców i federalistów były na owe czasy zupełnie utopijne i niemożliwe do zrealizowania.

Należy zaznaczyć, że ostateczną intencją zarówno krajowców jak i federalistów była odbudowa Litwy historycznej tzn. wielonarodowościowej i obejmującej nie tylko Litwę etnograficzną, ale i polską Litwę Środkową oraz Białoruś. Uważali oni ograniczoną do obszaru etnograficznego Republikę Litewską za zaprzeczenie dawnej Litwy wielkoksiążęcej i odmawiali jej wyłącznego prawa do sukcesji po Wielkim Księstwie Litewskim. Ludzie obu tych kierunków przychylnie odnosili się do projektu federacji z Polską bądź też do odnowienia unii ustrojowej z Polską jednak ostateczną decyzję w tej kwestii uzależniali od stanowiska konstytuanty złożonej z reprezentantów wszystkich narodowości zamieszkujących dawne Wielkie Księstwo Litewskie.
Nieporozumienia [edytuj]

W historii literatury polskiej wielu wybitnych twórców określało siebie „Litwinami” bądź „litewskimi poetami”. Nie była to jednak „litewskość” w sensie współczesnym, etniczno-narodowym, a w sensie dawnym, opisanym powyżej jako trzeci wariant tego terminu. Osoby nieorientujące się w zawiłości zagadnienia mogą zostać wprowadzone w błąd utożsamiając termin „litewski” jedynie ze współczesnym jego nowolitewskim znaczeniem (np. Czesław Miłosz określał siebie jako poetę „litewskiego”, natomiast w żadnym razie nie oznaczało to, że jest on Nowolitwinem, a jedynie że poczuwa się do historycznej przynależności litewskiej).

Rosnący chaos w rozumieniu terminu „litewski” potęgowany jest nadal. Działacze rodzącego się białoruskiego ruchu narodowego nie bez pewnych podstaw uważają Wielkie Księstwo Litewskie za państwo protobiałoruskie, w istocie będące przodkiem wpółczesnego państwa białoruskiego. Wysuwają pogląd, że na przełomie XIX i XX wieku Nowolitwini w sposób arbitralny i nieuprawniony zawłaszczyli sobie „litewskość” i w ten sposób utrudnili formowanie się białoruskiego prądu niepodległościowego. Pewni historycy białoruscy uważają, że już za panowania Witolda można traktować Wielkie Księstwo za zupełnie białoruskie.

Podobne poglądy pojawiały się wśród ludności polskiej w latach 20. XX stulecia na tzw. Litwie Środkowej. Ludność tamtejsza również uznawała się za „Litwinów”, ale i równocześnie wiązała to z określeniem narodowym polskim. Zarzucano więc ze strony polskiej Nowolitwinom, że zawłaszczyli dla siebie określenie „litewski” na wyłączność.

W istocie każda z trzech narodowości – nowolitewska, polska, i białoruska – posiada pewne racje, które pozwalają jej przyznawać się do historycznego terminu „Litwin” bądź „litewski”. Racje te nie muszą być sprzeczne ze sobą, gdyż odnoszą się do różnych okresów chronologicznych w historii Europy Wschodniej jak i dotyczą różnych aspektów samoświadomości człowieka.
Literatura przedmiotu [edytuj]

* Stanisław Cat-Mackiewicz, Dom Radziwiłłów
* Zofia Kurzowa, Język Wileńszczyzny i Kresów północno-wschodnich
* Zofia Kurzowa, O mowie Polaków na Kresach Wschodnich
* Zofia Kurzowa, Ze studiów nad polszczyzną kresową

Źródło „http://pl.wikipedia.org/wiki/Litwini_w_znaczeniu_historycznym”
Kategorie: Historia Polski • Historia Litwy • Historia Białorusi • Litwini

Ten wpis został opublikowany w kategorii Bez kategorii i oznaczony tagami , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>